Joodse raden in West-Europa vergeleken

De Duitse bezetter gaf in de landen die ze bezette opdracht tot het oprichten van Joodse raden. Die moesten de Duitse bevelen voor de lokale Joodse gemeenschap ten uitvoer te brengen. Na de oorlog werd dat als collaboratie gezien. Maar is dat terecht? Laurien Vastenhout onderzocht daarom hoe de Joodse raden in West-Europa functioneerden. Wat komt naar voren?

Boekanalyse
Vastenhout is onderzoekster en docente bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). Dit boek is eind 2023 bekroond met de Yad Vashem International Book Prize for Holocaust Research.

Na een voorwoord wordt het onderwerp in vijf hoofdstukken beschreven, waarna een nawoord volgt. Het langste hoofdstuk gaat over de Duitse perspectieven (H4). Bij de tekst staan enkele zwart-wit foto’s en voetnoten met hoofdzakelijk broninformatie. Er zijn een afkortingenlijst en een literatuurlijst opgenomen. Het boek heeft een leeslint en sluit af met een kort zoekregister.

Vastenhout baseert zich op diverse bronnen, zoals persoonlijke getuigenissen, administratieve documenten en rechtbankverslagen. Beoogd is om de geschiedenis van de Joodse raden vast te stellen en hoe de Joodse leiders probeerden om een middenweg te vinden tussen steeds verdergaande Duitse Jodenvervolging en de wens om Joden te helpen.

Ze wil benadrukken dat het functioneren van de Joodse raden in de vooroorlogse context (bijvoorbeeld heel gezagsgetrouw) moet worden gezien. Daarnaast belicht ze wat de contacten van de leiders ervan waren met de Duitsers en met clandestiene- en verzetsorganisaties.

Vastenhout beschrijft een belangrijk gegeven: in Nederland stelde de Duitsers een burgerbestuur aan (onder een SS-Rijkscommissaris), omdat de inwoners Germaans werden beoordeeld. België en Frankrijk kregen echter een militaire bestuur, waardoor de Duitse politie (SS) veel minder grip had om de Joodse raden en er was bovendien veel rivaliteit tussen de verschillende Duitse overheidsinstanties. Daar komt bij dat het zuidoosten van Frankrijk tot november 1942 niet bezet was, maar een Frans bestuur had met een eigen Joodse raad.

“…de Joodse organisaties kwamen voort uit improvisatie door Duitse (en Franse) instanties en werden bepaald door lokale omstandigheden.” Veranderde die, dan veranderde de Joodse raden mee. Ze werden opportunistisch door de Duitsers gebruikt of aan de kant gezet. Het ontbrak een eenduidige aanpak van de ‘Endlösung’ (d.i. de verwoesting van het Joodse volk).

Evaluatie
Dit is een goed leesbaar en interessant, maar vooral belangrijk boek. Het laat de grote verschillen zien tussen de drie landen. Iets wat nog niet eerder is beschreven. Bijvoorbeeld over de (vaak zionistische (links-politieke)) Joodse vluchtelingen die hun eigen weg gingen.

Joodse raden deden er alles aan (de ene meer dan de andere) om Jodenvervolging te verzachten en zo enigszins ‘verzet’ ertegen boden. Bijvoorbeeld door het verlenen van hulp aan Joden. Zo groeide ze uit tot enorme organisaties, waarvan de medewerkers een ‘Sperr’ hadden (niet gedeporteerd konden worden). Naarmate de Duitse Jodenvervolging grimmiger werd, nam ook het ‘verzet’ van de raden toe.

In dit boek komen veel herhalingen voor, alhoewel vaak voor een ander gezichtspunt. Het boek is een must-have voor geïnteresseerden.


Vastenhout, L., ‘Joodse raden’ in West-Europa tijdens de Duitse bezetting. 2024, Uitgeverij Verbum, Almere, 411 pagina’s, € 29,50, ISBN: 9789493028654.