Onderduikhulp aan zware oorlogsmisdadiger

Josef Mengele was een SS-arts in Auschwitz, maar wist berechting te ontwijken en zelfs 34 jaar lang uit de handen van de Mossad te blijven. Betina Anton onderzocht hoe dit kon en schreef er een boek over. Wat komt erin naar voren?

Boekanalyse
Anton is een Braziliaans onderzoeksjournaliste van Duitse afkomst. Ze werkt voor een Zuid-Amerikaanse nieuwszender. In dit boek geeft ze een reconstructie van het leven en de vlucht van Mengele op basis van officiële documenten, brieven, interviews en talloze nieuwe bronnen.

Na een proloog beschrijft ze haar onderzoek in 18 hoofdstukken, waarna een epiloog en een dankwoord volgt. Het langste hoofdstuk (H18) gaat over de opgraving van Mengeles lijk en de twijfel die erover ontstond. Eindnoten geven hoofdzakelijk broninformatie. Er is een apart fotogedeelte opgenomen, waaronder ook kopieën van documenten. Het boek sluit af met een literatuurlijst, zoekregister en beeldverantwoording.

Ze beschrijft hoe hij decennialang ‘ondergedoken’ wist te blijven, zonder spijt te betonen of afstand te nemen van de Nazi-ideologie. Ook wordt beschreven wie hem daarbij hielpen, zoals een Kameraden-netwerk, het Vaticaan en Zuid-Amerikaanse overheden. In dit boek is, heel terecht, ook aandacht voor slachtoffers van Mengele.

Het bijzondere aan dit verhaal is hoe dichtbij het bij Anton afspeelde. Haar schooljuf bleek namelijk een van de trouwste helpers en beschermers van Mengele te zijn die hem in zijn laatste ruim 10 levensjaren begeleidde en zelfs bij zijn dood aanwezig waren.

Anton beschrijft hoe de antropoloog en sociaal-Darwinist Mengele als SS-arts in Auschwitz terecht kwam, wat hij daar deed, hoe hij zich daar gedroeg en waar hij naar de oorlog allemaal onderdook. Het verhaal voert van Beieren, Argentinië naar Paraguay en eindigt in Brazilië. Er wordt beschreven hoe Nazi-jagers, waaronder de Mossad, steeds op een dwaalspoor werden gebracht en waarom zij hem niet te pakken konden krijgen.

Evaluatie
Dit is een deels schokkende, maar ook deels spannende beschrijving over Josef Mengele alias de ‘Engel des Doods’. Op een bepaald moment de meest gezochte Nazi. De schrijfwijze van Anton is wat rommelig en soms hak op de tak. Toch volgt ze na enkele inleidende hoofdstukken, waarin de dood van Mengele wordt beschreven, vanaf hoofdstuk vijf een redelijke chronologie.

Dit boek is niet echt een biografie, maar het heeft wel biografische aspecten. Er komen belangrijke, maar ook opmerkelijke zaken naar voren. Zo bleek Mengele geen hoofdarts van Auschwitz en dat hij zijn medische experimenten in samenwerking met een Duits overheidsinstituut deed, terwijl hierover anders wordt gedacht.

Opmerkelijk is dat de Mossad hem in 1962 had gevonden in Brazilië en in 1968 opnieuw bevestigd kreeg waar hij was, maar door regeringswisselingen en herhaalde verandering van Israëls politieke beleid werd hun jacht herhaaldelijk afgebroken. In 1977 besloot een nieuwe regering terugkeer tot de Nazi-jacht, maar tegen de tijd dat de Mossad in Brazilië aankwam was Mengele al gestorven.

Dit boek is een aanrader voor de geïnteresseerden.


Anton, B., Het geheime netwerk dat Josef Mengele liet verdwijnen. 2024, Nieuw Amsterdam, Amsterdam, 316 pagina’s, € 22,99, ISBN: 9789046832363.